
Kluczowe wnioski
EN 15587, europejska norma dotycząca zanieczyszczeń w zbożach, obejmuje wyłącznie zboża. Rzepak jest rośliną oleistą i nie wchodzi w jej zakres.
Zanieczyszczenia w nasionach oleistych oznacza się według ISO 658 (PN-EN ISO 658), która rozróżnia zanieczyszczenia drobne, zanieczyszczenia nieoleiste i nasiona innych roślin oleistych.
W kontrakcie na rzepak na Euronext, europejskim punkcie odniesienia, zanieczyszczenia rozlicza się względem bazy 2%. Powyżej bazy każda dziesiąta część procenta oznacza konkretne pieniądze dla kupującego lub sprzedającego.
W Niemczech warunki zakupu zakładów tłuszczowych przewidują potrącenia progowe: 1:1 między 2% a 4%, potem 2:1 i więcej, a partie powyżej 4% nie spełniają warunków kontraktu.
Te same warunki przewidują procedurę na wypadek sporu: analizę kontrolną, a jeśli dwa pierwsze wyniki różnią się o więcej niż 1 punkt procentowy, trzecie laboratorium.
Francja stosuje tę samą bazę 2%. W badaniu zbiorów 2025 średnia wyniosła 1,5%, ale 18% próbek przekroczyło 2%, a pojedyncze próbki mieściły się w przedziale od 0,0% do 11,3%.
Trzy problemy są typowe tylko dla rzepaku: podobne nasiona chwastów z rodziny kapustowatych, nasiona zielone, które podnoszą koszt rafinacji, oraz nasiona zagrzane lub porośnięte, które pogarszają jakość oleju.
Małe nasiona, krótkie okno zbiorów i zmęczenie pod koniec zmiany utrudniają powtarzalną ręczną ocenę rzepaku.
Analiza obrazu z AI przejmuje część wizualną (nasiona podstawowe, uszkodzone i obce, pozostałe zanieczyszczenia). Zawartość tłuszczu i wilgotność mierzy się innymi urządzeniami.
Sekargas Hamilton, niezależna firma inspekcyjna z certyfikatami GAFTA i FOSFA w Kłajpedzie, stosuje GrainODM do pszenicy i rzepaku.
Kto szuka normy dotyczącej zanieczyszczeń rzepaku, często trafia na treści o zbożach. Duża część europejskich poradników o zanieczyszczeniach opiera się na EN 15587, a EN 15587 jest normą zbożową zarówno z nazwy, jak i z zakresu. Nasz przewodnik po EN 15587 również kończy się na tej granicy.
Rzepak to najważniejsza roślina oleista w UE. W 2025 roku w UE zebrano około 20,0 mln ton rzepaku, a cztery kraje wyprodukowały prawie trzy czwarte tej ilości: Francja (4,6 mln ton), Niemcy (4,0), Polska (3,5) i Rumunia (2,5), według danych Eurostatu o produkcji roślinnej.
Pozostawia to lukę informacyjną dla wszystkich, którzy co lato przyjmują rzepak: kierowników laboratoriów w zakładach tłuszczowych, portowych firmach inspekcyjnych, na terminalach i w punktach skupu. Ten przewodnik jest dla nich. Wyjaśnia, jaka norma obowiązuje, jak umowy traktują zanieczyszczenia, dlaczego powtarzalna ręczna ocena rzepaku jest trudna i gdzie sprawdza się analiza obrazu z AI.
Dlaczego EN 15587 nie dotyczy rzepaku
EN 15587 określa sposób oznaczania zanieczyszczeń w pszenicy zwyczajnej, pszenicy twardej, życie, pszenżycie i jęczmieniu paszowym. Nie obejmuje owsa, kukurydzy ani jęczmienia browarnego, a rzepak nigdy nie był w jej zakresie, bo rzepak nie jest zbożem.
Inne są też kategorie. W zbożach liczy się ziarna uszkodzone, ziarna niedorozwinięte, ziarna porośnięte i zanieczyszczenia ziarnowe. W rzepaku umowy rozliczają zanieczyszczenia, zawartość tłuszczu i wilgotność. Zastosowanie kryteriów oceny pszenicy do próbki rzepaku całkowicie mija się z celem.
| Pszenica (zboża) | Rzepak (rośliny oleiste) | |
|---|---|---|
| Metoda referencyjna | EN 15587 (zanieczyszczenia w zbożach) | ISO 658 / PN-EN ISO 658 (zanieczyszczenia w nasionach oleistych) |
| Norma pobierania próbek | PN-EN ISO 24333 | PN-EN ISO 542 |
| Co jest liczone | Ziarna uszkodzone, niedorozwinięte i porośnięte, inne zboża, nasiona obce, zanieczyszczenia obce | Zanieczyszczenia drobne, zanieczyszczenia nieoleiste (słoma, plewy, kamienie, nasiona roślin nieoleistych), nasiona innych roślin oleistych |
| Nasiona porośnięte | Osobna kategoria zanieczyszczeń | W handlu niemieckim nie są one uznawane za zanieczyszczenia; niższa zawartość tłuszczu jest uwzględniana w potrąceniach za tłuszcz |
| Typowa baza kontraktowa | Według umowy i przepisów krajowych | 2% zanieczyszczeń, 9% wilgotności, 40% tłuszczu (Euronext) |
Jaka norma reguluje zanieczyszczenia rzepaku
Dla nasion oleistych metodą referencyjną jest ISO 658:2002, Nasiona oleiste - Oznaczanie zawartości zanieczyszczeń, przyjęta w Europie jako EN ISO 658. ISO ostatnio przeglądała i potwierdziła ją w 2024 roku, więc nadal jest to obowiązujące wydanie.
ISO 658 robi dwie rzeczy:
- Definiuje kategorie, które w nasionach oleistych zwykle uznaje się za zanieczyszczenia, rozróżniając zanieczyszczenia drobne, zanieczyszczenia nieoleiste i nasiona innych roślin oleistych.
- Określa metodę laboratoryjną: przygotowanie próbki analitycznej, wydzielenie zanieczyszczeń i podanie wyniku jako udziału masowego w próbce. Samo pobieranie próbek reguluje osobna norma, ISO 542.
O tym, ile kosztuje każda kategoria, decydują potem przepisy krajowe i umowy handlowe. Tu chodzi o pieniądze.
Jak umowy rozliczają zanieczyszczenia
Punktem odniesienia dla europejskiego rzepaku jest kontrakt na rzepak na Euronext. Jego standardowa jakość to rzepak podwójnie ulepszony (00) przy bazie 2% zanieczyszczeń i 9% wilgotności, z bazą zawartości tłuszczu 40% i maksymalnie 3% zanieczyszczeń. Dostawy spoza bazy rozlicza się dopłatami i potrąceniami.
Umowy fizyczne między rolnikami, firmami skupowymi i zakładami tłuszczowymi zwykle działają według tej samej logiki. Wynik zanieczyszczeń z przyjęcia to nie ciekawostka laboratoryjna. To liczba na fakturze, a powyżej bazy każda dziesiąta część procenta oznacza konkretne pieniądze dla kupującego lub sprzedającego. Dlatego wynik zanieczyszczeń rzepaku musi być powtarzalny i łatwy do obrony, tak samo jak wynik dla pszenicy (zobacz, jak obiektywne dowody kończą spory przy przyjęciu).
Ile kosztuje każdy punkt procentowy: przykład z Niemiec
W Niemczech zakłady tłuszczowe kupują rzepak według tak zwanych Ölmühlenbedingungen. Każdy zakład ustala własne, ale według UFOP, niemieckiego stowarzyszenia producentów roślin oleistych i białkowych, rozliczanie kluczowych parametrów jakości pozostaje w dużej mierze jednolite w Niemczech, a nawet w Europie. Warunki zakupu jednego z niemieckich zakładów tłuszczowych na 2025 rok pokazują, jak stroma robi się skala potrąceń za zanieczyszczenia:
Wynikają z tego dwie rzeczy. Poniżej 2% czysty rzepak daje dopłatę, więc zawyżony wynik zanieczyszczeń naraża sprzedającego na straty nawet przy bardzo dobrej partii. A w okolicy 4% niewielka różnica w wyniku decyduje, czy partia zostanie rozliczona w ramach kontraktu w proporcji 1:1, czy jako partia poza specyfikacją w proporcji 2:1.
Te same warunki przewidują możliwość rozbieżności i określają odpowiednią procedurę. Po pierwszej analizie każda ze stron może zażądać analizy kontrolnej w uznanym laboratorium, a rozliczenie następuje według średniej z obu wyników. Jeśli wyniki różnią się o więcej niż 1 punkt procentowy, wykonuje się analizę rozjemczą w uzgodnionym laboratorium i obowiązuje średnia z dwóch najbardziej zbliżonych wartości. Każda kolejna runda kosztuje czas i opłaty laboratoryjne. Dlatego liczy się pierwszy wynik, który obie strony mogą sprawdzić.
Francja i Polska
Francja stosuje tę samą bazę. Terres Inovia, francuski instytut techniczny roślin oleistych, podaje jako francuskie normy handlowe dla rzepaku 2% zanieczyszczeń, 9% wilgotności i 40% tłuszczu. Jego badanie zbiorów 2025 na 318 próbkach wykazało średnio 1,5% zanieczyszczeń. Mimo to w zbiorach, które instytut opisuje jako wczesne i przeprowadzone w dobrych warunkach, 18% próbek przekroczyło normę 2%, a pojedyncze próbki mieściły się w przedziale od 0,0% do 11,3%. Przeciętna partia mieści się spokojnie w bazie. Następna ciężarówka już niekoniecznie.
W Polsce, jak w każdym kraju członkowskim CEN, ISO 658 przyjęto jako normę krajową (PN-EN ISO 658), a państwowy instytut badawczy IBPRS w corocznym badaniu zbiorów rzepaku stosuje referencyjne metody PN-EN ISO do oznaczania wilgotności i tłuszczu. Jak wszędzie, skalę dopłat i potrąceń ustala kupujący w swoich warunkach zakupu.
Na co naprawdę patrzy laborant
Przy przyjęciu wizualną i fizyczną stronę próbki rzepaku można podzielić na cztery grupy:
- Nasiona podstawowe: całe, dojrzałe nasiona rzepaku o normalnej barwie.
- Nasiona uszkodzone: nasiona zagrzane, zielone (niedojrzałe) i porośnięte, a także nasiona połamane lub pęknięte. Wpływają na wydajność tłoczenia i jakość oleju, nie tylko na wygląd próbki. Całe nasiona uszkodzone zwykle nie liczą się jako zanieczyszczenia, natomiast fragmenty przechodzące przez sito tak.
- Nasiona obce: nasiona chwastów i innych upraw. Niektóre z nich same są roślinami oleistymi i na pierwszy rzut oka łatwo pomylić je z rzepakiem.
- Pozostałe zanieczyszczenia: słoma, plewy, łuszczyny, kamienie, ziemia i pył.
Strona chemiczna (zawartość tłuszczu, wilgotność, glukozynolany, wolne kwasy tłuszczowe, kwas erukowy) jest częścią tej samej umowy, ale mierzy się ją analizatorami NIR lub NMR albo klasycznymi metodami laboratoryjnymi. To inne zadanie, wykonywane innymi urządzeniami.
Trzy problemy typowe tylko dla rzepaku
Podobne nasiona chwastów. Gorczyca polna (Sinapis arvensis) i inne rośliny kapustowate rosną na tych samych polach co rzepak i wytwarzają małe, okrągłe, ciemne nasiona. Nasiona gorczycy polnej są nieco mniejsze od nasion rzepaku i trudno je oddzielić podczas czyszczenia. Chodzi o coś więcej niż masę: badania nad nasionami chwastów kapustowatych w rzepaku typu canola pokazują, że taka domieszka może podnieść zawartość kwasu erukowego i glukozynolanów, czyli dwa parametry definiujące rzepak 00, ponad dopuszczalne limity.
Nasiona zielone. Nasiona, które nie dojrzały w pełni, często po przymrozku albo przy nierównomiernym dojrzewaniu, wnoszą chlorofil do oleju. Chlorofil trzeba usunąć podczas rafinacji za pomocą ziemi bielącej, co podnosi koszty i powoduje straty oleju. Badanie Australian Oilseeds Federation wykazało, że kilka bladozielonych nasion może dać tyle chlorofilu co dwa wyraźnie zielone, więc liczenie tylko wyraźnie zielonych nasion może zaniżać skalę problemu. Ocena wizualna pozwala wychwycić nasiona zielone, a samą zawartość chlorofilu oznacza się analizatorem NIR lub referencyjnie w laboratorium.
Nasiona zagrzane i porośnięte. Nasiona uszkodzone termicznie podnoszą zawartość wolnych kwasów tłuszczowych w oleju. Niemieckie warunki zakupu wymagają, aby rzepak był wolny od nasion niedojrzałych, przypalonych lub w inny sposób uszkodzonych, z zawartością wolnych kwasów tłuszczowych w oleju nie wyższą niż 2,0%. Nasiona porośnięte mają niższą zawartość tłuszczu, co uwzględnia się w rozliczeniu za tłuszcz, natomiast oderwane kiełki traktuje się jako zanieczyszczenia (UFOP).
Nic z tego nie jest egzotyczne. Właśnie tego szuka laborant po mokrym lub nierównym sezonie, w nasionach o średnicy około dwóch milimetrów.
Dlaczego powtarzalna ręczna ocena rzepaku jest trudna
Ocena rzepaku ma te same słabe punkty co ocena pszenicy, tylko wyraźniejsze.
Nasiona są małe. Nasiono rzepaku ma około dwóch milimetrów średnicy. Wybieranie pęsetą nasion połamanych, zielonych i podobnych do rzepaku nasion chwastów to powolna, drobiazgowa praca.
Okno zbiorów jest krótkie. Rzepak trafia do skupu wcześnie i w bardzo krótkim czasie. Laboratoria w portach i punktach skupu dostają falę ciężarówek w ciągu kilku tygodni, często w tym samym czasie, gdy zaczynają się żniwa pszenicy.
Oczy się męczą. Ostatnia próbka długiej zmiany nie jest oceniana z taką samą uwagą jak pierwsza. Dwóch doświadczonych laborantów może patrzeć na tę samą tacę, uzyskać różne wyniki i każdy obroni swoją ocenę.
Wynik musi się obronić później. Gdy sprzedający kwestionuje potrącenie, wynik wpisany do formularza trudno później zweryfikować. Nikt już nie zobaczy tej tacy.
To nie jest krytyka laborantów. Tak po prostu wygląda wymagające zadanie wizualne zderzone z dużą liczbą próbek w szczycie sezonu.
Gdzie sprawdza się analiza obrazu z AI
GrainODM fotografuje rozsypaną próbkę, a model AI wytrenowany na rzepaku analizuje w niej każde nasiono. Oddziela nasiona podstawowe od nasion uszkodzonych, nasion obcych i pozostałych zanieczyszczeń, a wynik dla próbki podaje w niecałą minutę.
Co to zmienia przy przyjęciu:
- Te same zasady dla każdej próbki. Model ocenia pierwszą i ostatnią ciężarówkę na zmianie w ten sam sposób.
- Zapis, który można sprawdzić w każdej chwili. Każdy wynik zawiera zdjęcie i oznaczenie każdego nasiona. Gdy ktoś zażąda analizy kontrolnej, obie strony widzą dokładnie, które nasiona zostały policzone i dlaczego, nawet po kilku tygodniach.
- Laboranci skupiają się na tym, co ważne. Zamiast liczyć każde nasiono ręcznie, laborant sprawdza wynik i reaguje przy przypadkach granicznych lub nietypowych próbkach.
- Szczyt sezonu bez dodatkowych specjalistów. Pracownicy sezonowi mogą obsługiwać urządzenie, więc fala dostaw rzepaku nie musi czekać na dostępność specjalisty.
- Jedno urządzenie do kilku upraw. To samo urządzenie pracuje z modelami dla pszenicy, jęczmienia, owsa, rzepaku i konopi, więc laboratorium przyjmujące różne uprawy nie potrzebuje osobnego systemu na sezon rzepakowy.
Czego nie robi: nie mierzy zawartości tłuszczu, wilgotności ani żadnych parametrów chemicznych.
Sekargas Hamilton, niezależna firma inspekcyjna z certyfikatami GAFTA i FOSFA w porcie w Kłajpedzie, należąca do grupy J.S. Hamilton, stosuje GrainODM do pszenicy i rzepaku.
W przypadku firmy inspekcyjnej nie chodzi tylko o szybkość. Jak mówi Nikolaj Stankevič, kierownik działu inspekcji w Sekargas Hamilton:
Na co dzień pracujemy w środowisku, w którym dokładność danych, identyfikowalność i zaufanie mają kluczowe znaczenie.
Taki standard musi spełniać wynik oznaczania zanieczyszczeń, niezależnie od tego, czy chodzi o pszenicę, czy o rzepak.
Pytania, które warto zadać przed automatyzacją przyjęcia rzepaku
Jeśli rozważasz automatyzację przed kolejnymi zbiorami rzepaku, warto najpierw wyjaśnić te kwestie:
- Które kategorie faktycznie rozlicza Twoja umowa? Zacznij od umowy i wewnętrznych zasad, a nie od ogólnej listy.
- Kto sprawdza przypadki graniczne? Niektóre laboratoria zachowują ręczną weryfikację wyników bliskich limitowi umownemu, przynajmniej w pierwszym sezonie.
- Jak wyniki trafią do Twoich systemów? Wynik, który trzeba przepisywać ręcznie, traci część swojej wartości.
- Czy model można wytrenować na Twoich próbkach? Rzepak z różnych regionów i sezonów wygląda inaczej. Model dopasowany do Twojego surowca lepiej sprawdzi się przy Twoim przyjęciu niż model ogólny.
Sprawdź na prawdziwej próbce
Dla rzepaku od dawna istnieje dedykowana norma, jednak rzadko poświęca się mu osobne przewodniki. Jeśli przyjmujesz rzepak i chcesz zobaczyć, jak działa analiza obrazu zanieczyszczeń na prawdziwej próbce, wypróbuj interaktywne demo. Chętnie pokażemy je również osobiście.
Często Zadawane Pytania
Nie. EN 15587 to norma zbożowa. Obejmuje pszenicę zwyczajną, pszenicę twardą, żyto, pszenżyto i jęczmień paszowy. Rzepak jest rośliną oleistą, a zawartość zanieczyszczeń oznacza się w nim według ISO 658 (PN-EN ISO 658) i warunków umowy handlowej.
ISO 658:2002, Nasiona oleiste - Oznaczanie zawartości zanieczyszczeń. W Europie przyjęta jako EN ISO 658, ostatnio potwierdzona przez ISO w 2024 roku. Określa metodę i definiuje kategorie, które w nasionach oleistych zwykle uznaje się za zanieczyszczenia.
Zwykle zanieczyszczenia drobne (pył, ziemia, fragmenty nasion przechodzące przez sito), zanieczyszczenia nieoleiste, takie jak słoma, plewy, kamienie i nasiona roślin nieoleistych, a także nasiona innych roślin oleistych. Całe nasiona uszkodzone (zagrzane, zielone lub porośnięte) zwykle nie liczą się jako zanieczyszczenia. W zależności od umowy są rejestrowane jako osobny wskaźnik uszkodzeń albo wpływają na parametry chemiczne, takie jak wolne kwasy tłuszczowe. Dokładne definicje i potrącenia określa umowa.
Niemieckie zakłady tłuszczowe rozliczają rzepak według własnych warunków zakupu (Ölmühlenbedingungen), które na rynku są w dużej mierze jednolite. W warunkach jednego zakładu na 2025 rok zanieczyszczenia poniżej 2% dają dopłatę w proporcji 0,5:1, a między 2% a 4% potrącenie 1:1 od ceny kontraktowej. Powyżej 4% partia nie spełnia warunków umowy i jest rozliczana według ostrzejszej skali (od 2:1 do 6:1). Nasiona porośnięte nie liczą się jako zanieczyszczenia.
Nie. GrainODM analizuje to, co widać: nasiona podstawowe, nasiona uszkodzone, nasiona obce i pozostałe zanieczyszczenia. Zawartość tłuszczu, wilgotność, glukozynolany i wolne kwasy tłuszczowe to parametry chemiczne mierzone analizatorami NIR lub NMR albo metodami laboratoryjnymi. Jedno i drugie działa obok siebie w tym samym laboratorium przyjęć.
Nie. To właśnie mały rozmiar nasion sprawia, że ręczne liczenie jest powolne i męczące. Kamera i model oceniają każde nasiono w próbce tak samo, niezależnie od tego, czy to pierwsza, czy ostatnia próbka na zmianie. GrainODM stosuje osobny model dla rzepaku.
Live demoZobacz AI w działaniu
Uruchom prawdziwą próbkę, bez rejestracji.
Wypróbuj demoObserwuj GrainODM
Wiedza z branży grain-tech, studia przypadków i aktualności o produkcie.
Obserwuj na LinkedInCzytaj dalej
GrainODM na Konferencji Przetwórstwa Zbóż i Piekarstwa 2026 w Sopocie
PrzewodnikiJawna ocena jakości zbóż w skupie: jak rozwiązać spór o zanieczyszczenia?
Studium PrzypadkuOd pęsety do analizy obrazu: Oznaczanie zanieczyszczeń w ziarnie w zatwierdzonym przez GAFTA laboratorium portowym
PrzewodnikiEN 15587 - oznaczanie zanieczyszczeń (Besatz) w pszenicy: przewodnik techniczny
Zobacz, jak AI analizuje prawdziwą próbkę ziarna
Uruchom próbkę w przeglądarce i zobacz, jak oznacza każde zanieczyszczenie. Bez rejestracji, bez rozmowy handlowej.

